Gedənlərin ardınca qalan SƏSSİZLİK

Məktəbdə dərslər bitən kimi tətilin başlayacağı günləri həyəcanla sayar, kəndimizə gedəcəyim vaxtı səbirsizliklə gözləyərdim. Qubadlı rayonunun ən sakit guşəsində, dörd tərəfi meşələrlə əhatə olunmuş doğulduğum Göyərabas kəndində keçirdiyim yay tətilini dünyanın heç bir gözəlliyinə dəyişmərəm.

Axşam hava qaralardı, kənd camaatı işlərini bitirib hər gün qonşulardan birinin həyətində toplaşardı. O evdə heç kim özünü qonaq hesab etməzdi. Kimi çay dəmləyərdi, kimi meyvə yuyub süfrəyə qoyardı. Mən isə daha çox, o dövrlərin ən məşhur mahnılarını dinləməyə gedərdim. İndi mənə çox bəsit görünən o musiqilər bəlkə də kəndimizin mənzərəsi fonunda gözəlmiş, insanların səmimiyyəti və istiqanlılığı ilə dəyərli imiş.

Bəzən nənəmlə evdə tək qalanda, onun pıçıltı ilə zümzümə etdiklərinə qulaq asardım. Uşaqkən elə düşünürdüm ki, nənəm axşamlar qonşuda dinlədiyimiz mahnıları oxuyur. Sonralar başa düşdüm ki, o, 17 yaşında dünyasını dəyişən oğluna (mən doğulmamışdan illər əvvəl vəfat etmiş əmimə), gənc yaşında haqq dünyasına qovuşmuş qızına (bibimə) ağı deyirmiş…

Həyatım boyunca nənəmin ağılarındakı qədər kədərli bir səs eşitməmişəm. O kədərli səslə sanki dünyada hər şey hərəkətsiz qalırdı. Sanki o səs dünyanı yasa boğurdu…

İllər ötdü… Nənəm də 1996-cı ildə, doğulub boya-başa çatdığı yurda həsrətlə haqqın rəhmətinə qovuşdu. Onun səsi, adımı sevgi ilə çağırması, üzündəki utancaqlıq və zəriflik yaddaşıma əbədi həkk olunub. İndi o saf təbəssümü ilə məzar daşındakı şəklində mənə baxır. O kənd həyətlərindəki şən axşamlar çoxdan susub. Uzun illər Ermənistanın işğalı altında qalıb vəhşicəsinə viran edilən kəndimizin evlərinə yenidən istilik dönəcəyi günləri görəcəyəmmi, bilmirəm. Şəkillərə baxdıqca, sevdiklərimin bir-bir əskildiyini görürəm.

Bəzən o şəkillərə baxarkən nəfəsim boğazımda düyünlənir. Gözlərim yaşarır, çünki o baxışlar, o təbəssümlər bir daha qayıtmayacaq… Yaxınlarımın bir-bir bu dünyadan köçməsi içimdə izaholunmaz bir boşluq buraxıb. İnsan zaman keçdikcə kədərini içində daşımağı öyrənir, amma əsla unutmağı bacarmır.

Zaman illəri qovdu və o şəkillərdə valideynlərimdən, dostlarımdan yalnız xatirələr qaldı. Ölüm payız kimi ətrafımdakıları soldurub içimdə dərin bir boşluq yaratdı. Xatırladığın insanları rəhmətlə anmaq, sadəcə onların ruhlarına dua etmək deyil, zamanla yalnızlaşdığını dərk etməkdən doğan bir ağrıdır.

Uşaqlığımda, gəncliyimdə sevdiyim insanların bir-bir bu həyatdan köçməsi ilə sanki mən də tədricən bir az azalır, bir az soluram. Hər kəsin getdiyi bu yolun sonu eyni olsa da, ayrılıqların buraxdığı iz eyni olmur. Kiminsə yoxluğu bir gecədə dağ kimi çökür, kiminsə itkisi illərlə içində gizlicə sızlayır…

İndi həyatda daha çox keçmişə boylanıram. Geri dönəndə, bir zamanlar dolu-dolu yaşanmış günlərin qalıqları arasında özümü çox zaman yalnız hiss edirəm. Sanki o günlərdə hər şeyin bir ruhu var idi. Otların, ağacların, hətta yay axşamlarının sükutunun belə özünəməxsus nəfəsi olurdu. İndi o nəfəs sönüb. Bu dünya çox fanidir… İnsan ömrü elə bir gündəlikdir ki, səhifələr çevrildikcə sevdiklərin bir-bir silinirmiş.

Bəzən sükuta dalır, səssizcə Allaha dua edirəm:

“Allahım, bu dünyada əlimizdən tutub bizi sevənləri Cənnətdə bizimlə yenidən qovuşdur”.

Bu duada bir həsrət var, bir də ümid… Çünki insan yaşa dolduqca anlayır ki, bu həyatın ən böyük neməti sevdiklərinlə birgə yaşadığın gözəl anlarmış.

Onlar getdikcə həyat da yavaş-yavaş rəngini itirir…

İctimai diqqətin manipulyasiyası: Qalmaqallı “jurnalist” fenomeni və unudulan problemlər

Neçə gündür cəmiyyətdə ən geniş müzakirələrə səbəb olmuş problemlə bağlı öz baxışlarımı yazmaq məcburiyyətində qaldım. Ad çəkmədən də bu problemin kimin əli ilə yaradıldığını bilmək mümkündür. Nə qədər problemi kiminsə üzərinə yönəldib, fərdiləşdirməyin tərəfdarı olmasam da, müzakirələrdən doğan səbəblər bunu qaçılmaz edir. Peşəkarların meydandan sıxışdırılıb çıxarılması cəmiyyətdə başqa bir dərin problemin yaranmasına səbəb olur.

Bu işin "texnoloqları" da bilməlidir ki, bu münasibət cəmiyyətə müsbət heç nə qazandırmır.

Cəmiyyətdə sosial, iqtisadi və siyasi problemlər dərinləşdikcə bu məsələlərin açıq şəkildə müzakirəyə çıxması qaçılmaz olur. İnsanların gündəlik həyatına təsir edən çətinliklər ictimai narazılığı artırır və təbii olaraq həll yolları barədə kütləvi debatlara səbəb olur. Lakin məhz bu mərhələdə maraqlı bir tendensiya ortaya çıxır, əsas problemlərdən diqqəti yayındıran, cəmiyyətin həssas təbəqələrini hədəfə alan, etik və peşə standartlarını pozmaqdan çəkinməyən “jurnalist” fiquru qəfil gündəmə gətirilir.

Bu təsadüfi hadisə deyil. Zamanlama xüsusi diqqət çəkir, çünki problemlər haqqında müzakirələr intensivləşəndə emosional reaksiya doğura biləcək bir şəxs mediada və sosial platformalarda ön plana çıxır. Onun çıxışları adətən cəmiyyəti təhqir edən, müəyyən sosial qrupları aşağılamağa hesablanmış və qıcıq yaradan məzmun üzərində qurulur. Nəticədə ictimai diqqətin istiqaməti dəyişir. İnsanlar artıq həyatlarına təsir edən real problemləri deyil, həmin şəxsin dediklərini, onun kimə və niyə toxunduğunu müzakirə etməyə başlayır.

Beləliklə, gündəmin mərkəzi dəyişir. Əsas məsələlər arxa plana keçir, emosional polemika isə ön plana çıxır.

Bu proses informasiya manipulyasiyasının klassik texnologiyalarından biridir. Məqsəd problemin həllini sürətləndirmək yox, ictimai enerjini başqa istiqamətə yönəltməkdir. Cəmiyyətin narahatlığı konkret problemlər ətrafında birləşmək əvəzinə, süni şəkildə yaradılmış qarşıdurmalara parçalanır. Sosial şəbəkələrdə mübahisələr sərtləşir, insanlar tərəflərə bölünür, aqressiya artır. Bir qrup həmin şəxsi sərt tənqid edir, başqa bir qrup isə onu “fərqli fikir sahibi” kimi müdafiə etməyə başlayır. Nəticədə problem yox, qalmaqal əsas mövzuya çevrilir.

Burada başqa bir məqam da var, bu da peşəkar jurnalistikanın kənarda saxlanılmasıdır. Çünki peşəkar jurnalist fakt üzərində işləyir, sistemli araşdırma aparır, ictimai marağı qorumağa çalışır. Qalmaqal üzərindən önə çıxarılan fiqurlar isə tam əksinə, emosional partlayış yaradır və diqqəti struktur problemlərdən uzaqlaşdırır. Bu, təkcə jurnalistikanın keyfiyyətinin aşağı düşməsi deyil, həm də ictimai debatın mahiyyətinin dəyişdirilməsidir.

Məhz buna görə belə fiqurlar tez-tez eyni xüsusiyyətlərlə seçilir. Onlar etik normaları pozmaqdan çəkinmir, cəmiyyətin ağrılı nöqtələrinə toxunur, təhqir və qarşıdurmanı kommunikasiya üsuluna çevirirlər. Onların yaratdığı informasiya səs-küyü real problemləri görünməz edir. Cəmiyyət həll tələb edən məsələlər ətrafında birləşmək əvəzinə, süni gündəmin içində enerjisini itirir.

Bu texnologiyanın ən təhlükəli tərəfi də budur, insanlar özlərini ictimai prosesin mərkəzində hiss etsələr də, əslində diqqətləri əsas mövzudan uzaqlaşdırılır. Reaksiya verirlər, müzakirə aparırlar, paylaşırlar, amma nəticədə həll olunmalı məsələlər yenə də açıq qalır.

Sağlam ictimai müzakirə üçün emosional manipulyasiya ilə real tənqidi jurnalistikanı ayırd etmək vacibdir. Cəmiyyət diqqətini onu qıcıqlandıran fiqurun kimliyinə yox, həmin fiqurun hansı gündəmdə və nə üçün ortaya çıxarıldığına yönəldəndə informasiya manipulyasiyasının təsiri azalır. Əks halda, hər yeni problem dalğasında eyni ssenari təkrarlanır, əvvəl narazılıq böyüyür, sonra qalmaqal yaradılır, ardınca isə əsas məsələ yenidən kölgədə qalır.

Bu, sadəcə informasiya xaosu deyil. Bu, ictimai diqqətin idarə olunması texnologiyasıdır. Və onu tanımaq cəmiyyətin öz gündəmini qorumasının ilk şərtidir.

P.S. Bütün baş verənlərə dərindən diqqət edəndə hansı "jurnalist" "Nə dedi? Niyə dedi?" prizmasından uzaqlaşıb, bu mövzunun nədən ortaya atıldığına və kimlərin idarə etdiyinə baxmaq lazımdır. Necə deyərlər, alət dəyişib, amma adət dəyişməyib...

Beşiklə məzar arasında səslənən NƏĞMƏ

Nənələrimiz körpələrin beşiyi başında laylayı "Baş Sarıtel" havası üstündə oxuyardılar, bu dünyadan köçən insanları da həmin hava ilə ağlayardılar.

Sanki bu hava insan ömrünün görünməz çevrəsini tamamlayan bir sirr daşıyırdı. Körpə ilk dəfə gözlərini dünyaya açanda laylanın qanadına sığınıb həyatın eşiyindən içəri girərdi, ömrünü başa vurub gedən insan isə eyni nəğmənin kölgəsində dünyanın qapısından çıxardı. Birində sevinc, fərəh vardı, o birində həsrət. Amma hər ikisinin fonunda eyni səs, eyni ahəng, eyni tale danışardı.

"Baş Sarıtel" adi bir musiqi deyil. O, zamanın sirlərini insan dili ilə anladan vüsal, övladın boyuna sevinmək nəğməsi, dünyanın faniliyinə inam, ayrılıgın kədərinə qəlbi parçalayan qəmli oxşamadır. İnsan ruhunun yaddaşında doğuluşdan əvvəl də var olan, ölümdən sonra da davam edən bir pıçıltı kimidir. Elə bil bu hava bizə xatırladır ki, gəlişlə gediş bir-birinə zidd deyil, eyni yolun iki fərqli dayanacağıdır. Beşiklə məzar arasında uzanan ömür isə həmin nəğmənin içindəki qısa bir nəfəslikdir.

Kənd axşamlarında uzaqdan gələn "Baş Sarıtel" səsi eşidiləndə adamın qəlbində qəribə bir hiss oyanır. Sanki unudulmuş bir xatirə qapını döyür. İnsan anlayır ki, ruh bu dünyaya yad deyil, amma bu dünyaya aid də deyil. O, haradansa gəlib, harayasa qayıdır. "Baş Sarıtel" də elə həmin dönüş yolunun nəğməsidir.

Bəlkə buna görə nənələrimiz körpəni yatıranda da, ölüsünü yola salanda da eyni havaya üz tuturdular. Onlar sözlə deyə bilmədiklərini musiqi ilə anlatmağı bacarırdılar. Bilirdilər ki, insanın ilk yuxusu ilə son yuxusu arasında görünməz bir körpü var. O körpünün üstündən keçən hər kəsin ayaq səsləri isə "Baş Sarıtel"in kövrək notlarında əks-səda verir.

Bu hava bizə pıçıldayır ki, həyat əslində bir qonağın yad mənzildə (bu dünyada) bir neçə günlük qalmasıdır. Körpənin beşiyi yanında layla kimi başlayan nəğmə insanın dünya həyatındakı son nəfəsində ağıya çevrilir. Amma nəğmə bitmir. Çünki gedənlər torpağın yaddaşına, qalanlar isə xatirələrin qoynuna qarışır. "Baş Sarıtel" isə hər iki aləmin arasında dayanıb, min illərdir eyni həqiqəti söyləyir: İnsan gəldiyi yerə qayıdır, ruh isə heç vaxt sahibindən ayrılmır. O, bir laylanın içində doğulur, bir ağıda qanad açıb sonsuzluğa uçur.